Leestijd: 4.5 min | 28-11-2017
Het onderwijs schreeuwt om docenten. Bekend zijn de tekorten op docenten in het voortgezet onderwijs voor algemeen vormende vakken. Zo worden nieuwe docenten wiskunde verleid met een auto van de school en een dikke ‘kom maar bij ons werken’ cheque. Ook het beroepsonderwijs kampt met tekorten en die zullen alleen maar oplopen. De aankomende vergrijzingsgolf in het onderwijs zal het docententekort exponentieel laten oplopen. Overal gaan de alarmbellen af. Wordt het vechten, vluchten of verstarren?

Selecteren op CV en uitval op karakter
Onderwijs is en blijft mensenwerk. Ondanks de digitale revolutie is het de docent als mens die zorgt voor impact op de (leer)ontwikkeling van leerlingen en studenten. Toch zie je in bijna alle vacatures dat toekomstige docenten geselecteerd worden op onderwijsbevoegdheid en een universitaire vooropleiding. Alsof deze criteria een garantie zijn voor succesvolle docenten en duurzame inzetbaarheid. De werkelijkheid is anders. Ongeveer 30% van de startende docenten haalt het einde van het eerste jaar niet. Waarom? Veelal is er sprake van een mismatch. De docent is niet geschikt voor het vak en/of heeft geen klik met de doelgroep. Maar ja, de kandidaat had wel een onderwijsbevoegdheid en was universitair opgeleid. De docent valt dus uit op karakter. Tijd om de selectie om te draaien. Neem docenten aan op hun docentgeschiktheid en maak daarna het CV op orde.

Een te kleine vijver om in te vissen
Er komen te weinig docenten van reguliere lerarenopleidingen om het tekort op te vangen. Alhoewel het aantal aanmeldingen tegenwoordig stijgt, staan deze studenten nog lang niet voor de klas. Er wordt dus zwaar ingezet op zij-instromers, de professionals uit de praktijk. Maar de mogelijkheden voor zij-instromers om zich om te scholen tot (vak)docent sluit in het geheel niet aan op de realiteit. Wie kan het zich permitteren om jaren naar school te gaan en honderden uren stage te lopen zonder enige vorm van inkomsten? De studiebelasting is niet te combineren met een baan. Zij-instromers worden nog steeds behandeld als zijnde reguliere studenten maar dan in een deeltijdopleiding. Het is een totaal andere doelgroep die vraagt om een geheel andere opleidingsopzet.

Subsidiepot leeg: einde contract
Oké, zij-instromers mogen morgen al wel voor de klas staan in het onderwijs, mits ze in staat zijn om - via het zij-instroomtraject - binnen twee jaar de onderwijsbevoegdheid te behalen. De overheid stimuleert deze instroom door het geven van € 20.000,00 subsidie per zij-instromer. Er zit wel een gevaar aan deze regeling, er bestaat namelijk een subsidieplafond. Is het potje leeg dan moeten scholen de kosten uit eigen zak betalen en dat gebeurt maar incidenteel. Gevolg is dat contracten niet verlengd worden en een (vaste) aanstelling uitblijft. Dat is zuur, heb je eindelijk een docent die na twee jaar ploeteren nog met veel plezier en passie voor de klas staat, wordt hij of zij ontslagen. Reden: geen gesubsidieerd opleidingsbudget, daardoor geen route naar een onderwijsbevoegdheid en dus een onbevoegde docent voor de klas. Dat willen we niet en dat mag niet. Hoezo docenttekorten? Tijd om de hand in eigen boezem te steken.

Monopolie van scholen
Een onderwijsbevoegdheid kan uitsluitend worden afgegeven door de examencommissie van een hbo-lerarenopleiding of universitaire lerarenopleiding. Het is dus niet mogelijk om via een andere weg – lees privaat opleidingstraject – je onderwijsbevoegdheid te behalen. Dit is vastgelegd in de wet. Hiermee nemen de scholen een monopoliepositie in. Zij bepalen hiermee inhoudelijk het opleidingstraject om te komen tot een onderwijsbevoegdheid en zij bepalen aan wie deze uiteindelijk wordt afgegeven. Zo bestaan er verschillende bevoegdheden: voor het basisonderwijs (BO), voortgezet onderwijs (VO) en beroepsonderwijs. Je kunt je zo aanmelden voor een reguliere lerarenopleidingen voor het BO en VO. Deze opleidingen worden geaccrediteerd door het Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). Dit is vanuit de wet geregeld. Het diploma en daarmee de afgegeven onderwijsbevoegdheid heeft daarmee een fundamentele waarde.

De docentopleidingen voor zij-instromers in het beroepsonderwijs - het Pedagogisch Didactisch Getuigschrift (PDG) voor het mbo en de Basiskwalificatie Didactische Bekwaamheid (DBD) voor het hbo - worden intern door hogescholen verzorgd. Je kunt je niet zomaar inschrijven voor deze opleidingen, je moet eerst werken in het mbo of hbo. De school – lees werkgever – bepaalt of je een PDG of BDB-traject mag gaan volgen en wanneer. Hiervoor bestaan landelijk geen vaste richtlijnen, de willekeur floreert. Daarbij kun je je ook afvragen wat de waarde is van een PDG en BDB-traject. Geen van deze interne opleidingen is terug te vinden zijn in de lijst van geaccrediteerde opleidingen van het NVAO. Wat is dan het fundament van het diploma en de daaraan gekoppelde onderwijsbevoegdheid? Vergelijk het met een slager die zijn eigen vlees keurt.

Angst regeert
Docentschap valt onder de gereglementeerde beroepen in Nederland. Het betreft de erkenning van beroepskwalificaties door het afgeven van een onderwijsbevoegdheid. Alleen met deze erkenning mag je wettelijk gezien voor de klas staan. Scholen worden hierop gecontroleerd, onder andere door de onderwijsinspectie. Een school met (te veel) onbevoegde docenten voor de klas is ‘de sjaak’. Haast panisch wordt dus bij de werving van nieuwe docenten geselecteerd op deze kwalificatie. Of een docent bekwaam is doet er niet toe, hij of zij moet bevoegd zijn. Deze angst verstart de ontwikkeling naar een bijdetijds HR- beleid. Gemotiveerde en potentieel goede docenten worden nu zonder pardon de deur gewezen.

Afschaffen
Het huidige systeem van onderwijsbevoegdheden kraakt aan alle kanten. Tijd om daar afscheid van te nemen. We leven in een totaal andere wereld waarbij de huidige wetgeving – opgesteld in de vorige eeuw - goed onderwijs en een soepele arbeidsmarktregulering van docenten, dus ook voor zij-instromers, belemmert in plaats van bevordert. (Lees ook het artikel: Onderwijs in een disruptieve wereld).

Moet je de onderwijsbevoegdheid volledig afschaffen? Ja, want wat is de grondslag voor het in standhouden van dit gereglementeerde beroep? Status voor de docent? De monopolistische macht van scholen? De motivatie dat een onderwijsbevoegdheid staat voor bekwame docenten is al lang achterhaald. Tijd om te vechten voor kwalitatief goed onderwijs door docenten die voor leerlingen en studenten het verschil maken. Docentschap blijft immers mensenwerk.

Over Herjon Nieuwburg
Herjon Nieuwburg (1967) is één van de drijvende krachten achter Instituut Mentoris. Ze houdt zich vooral bezig met het ontwikkelen van opleidingen - trainingen en daarnaast publiceert ze met regelmaat over het vakdocentschap in het beroepsonderwijs.