Wie vanuit de praktijk de overstap naar het onderwijs wil maken, komt al snel terecht bij informatie over zij-instroomtrajecten, verkorte lerarenopleidingen en routes naar een onderwijsbevoegdheid.

Dat is mooi, want zij-instromers zijn hard nodig. Zeker mensen uit het beroepsleven kunnen veel betekenen voor leerlingen en studenten. Zij brengen vakkennis mee, praktijkervaring en verhalen uit de echte wereld van het werk.

Maar wat als iemand geen hbo-vooropleiding heeft?

Dan lijkt de stap naar het onderwijs soms ingewikkelder. Voor veel verkorte trajecten en formele zij-instroomroutes is een hbo- of wo-opleiding namelijk het uitgangspunt. Toch betekent dit niet dat de deur naar het onderwijs gesloten is.

Ook met een mbo-achtergrond kunnen er mogelijkheden zijn. Welke route passend is, hangt altijd af van de onderwijssector, de rol, de ervaring van de kandidaat en de beoordeling door de school of opleiding.

Mogelijkheden binnen het voortgezet onderwijs

Binnen het voortgezet onderwijs gelden duidelijke regels voor bevoegd lesgeven. Wie als docent zelfstandig voor de klas wil staan, heeft in de meeste gevallen een passende onderwijsbevoegdheid nodig.

Voor mensen zonder hbo-vooropleiding is een verkorte route naar zo’n bevoegdheid niet altijd mogelijk. Toch bestaat er binnen het vmbo een belangrijke uitzondering.

Voor vier beroepsgerichte vmbo-profielen kan iemand onder voorwaarden in aanmerking komen voor het traject zij-instroom in het beroep met een diploma van een vakopleiding, middenkaderopleiding of specialistenopleiding. Het gaat om de profielen:

• Bouwen, wonen en interieur (BWI)
• Horeca, bakkerij en recreatie (HBR)
• Mobiliteit en transport (M&T)
• Produceren, installeren en energie (PIE)

Daarbij gaat het niet alleen om het diploma. Ook hbo-werk- en denkniveau, voldoende maatschappelijke ervaring, relevante beroepservaring, een aanstelling bij een school, geschiktheid en een Verklaring Omtrent het Gedrag spelen een rol.

Of iemand daadwerkelijk voor zo’n traject in aanmerking komt, wordt altijd zorgvuldig beoordeeld. Het is dus geen automatische route, maar wel een mogelijkheid die voor sommige praktijkprofessionals interessant kan zijn.

Bij zij-instroom in het beroep hoeft iemand niet eerst jarenlang te studeren voordat hij of zij het onderwijs in kan. Onder voorwaarden kan een zij-instromer al worden aangesteld en lesgeven, terwijl hij of zij werkt aan het behalen van de onderwijsbevoegdheid. Daarvoor is onder meer een positief geschiktheidsonderzoek en een geschiktheidsverklaring nodig. In de regel behaalt de zij-instromer binnen twee jaar de bevoegdheid.

Mogelijkheden binnen het mbo

Ook binnen het mbo zijn er mogelijkheden voor praktijkprofessionals zonder hbo-diploma.

In het mbo kan iemand via een PDG-traject docent worden. PDG staat voor Pedagogisch Didactisch Getuigschrift. Dit is een leer-werktraject voor mensen die hun praktijkervaring willen inzetten in het middelbaar beroepsonderwijs.

Voor een PDG-traject komt iemand onder voorwaarden in aanmerking met een afgeronde hbo- of wo-opleiding. Maar ook met een afgeronde mbo-opleiding kan dit mogelijk zijn, wanneer iemand minimaal drie jaar relevante praktijkervaring heeft in het vak waarin hij of zij les wil geven én op basis van opleiding en ervaring beschikt over een niveau dat vergelijkbaar is met hbo- of wo-niveau.

Het bevoegd gezag van de mbo-instelling beoordeelt of iemand aan die voorwaarden voldoet.

Ook hier geldt: het is geen route die iemand volledig zelfstandig kiest. Er moet een mbo-instelling zijn die de kandidaat geschikt vindt, een geschiktheidsverklaring afgeeft en het traject met de kandidaat wil aangaan.

Tijdens een PDG-traject werkt iemand op een mbo-school en volgt hij of zij daarnaast scholing. Wie geschikt wordt bevonden, kan tijdelijk worden aangesteld en moet binnen twee jaar het PDG-getuigschrift behalen. Daarmee toont iemand aan te voldoen aan de bekwaamheidseisen voor het mbo. Het PDG geldt voor het mbo en is niet automatisch van toepassing op andere onderwijssectoren.

En hoe zit het met onderwijsondersteuners, instructeurs en gastdocenten?

Niet iedereen die in het onderwijs werkt, hoeft meteen bevoegd docent te zijn.

Scholen werken ook met onderwijsondersteuners, instructeurs, praktijkbegeleiders, hybride professionals en gastdocenten. Zij kunnen een belangrijke rol spelen bij praktijkgerichte lessen, begeleiding, instructie of het delen van beroepskennis.

Wel is het belangrijk dat scholen zorgvuldig kijken naar de taak, verantwoordelijkheid en begeleiding. Iemand zonder onderwijsbevoegdheid mag niet zomaar in iedere situatie zelfstandig als docent worden ingezet. De precieze mogelijkheden hangen af van de sector, de functie, het aantal uren, de afspraken binnen de school en de wettelijke kaders.

Voor gastdocenten en hybride professionals gelden specifieke regels. Wie beperkt wordt ingezet, kan onder voorwaarden lesgeven onder begeleiding of verantwoordelijkheid van een docent. Wie structureel meer uren wil lesgeven, zal doorgaans moeten werken aan een passende bevoegdheid of, in het mbo, aan het PDG-getuigschrift.

Juist daarom is een goede pedagogisch-didactische basis zo belangrijk.

Vakkennis alleen is niet genoeg

Mensen uit de praktijk hebben vaak veel te brengen. Zij kennen het beroep, weten wat er op de werkvloer gevraagd wordt en kunnen leerlingen of studenten laten zien waarom een vak ertoe doet.

Maar wie met leerlingen of studenten werkt, merkt al snel dat vakkennis alleen niet voldoende is.

• Want hoe leg je iets duidelijk uit?
• Hoe bouw je een instructie of les logisch op?
• Hoe zorg je voor rust, structuur en betrokkenheid?
• Hoe sluit je aan bij verschillende niveaus?
• Hoe ga je om met gedrag, motivatie of onzekerheid?
• En hoe geef je feedback waardoor iemand echt verder komt?

Dat zijn pedagogische en didactische vaardigheden. En die kun je leren.

Een stevige basis voordat iemand voor de groep staat

Bij Instituut Mentoris zien we hoe waardevol praktijkprofessionals, instructeurs en onderwijsondersteuners kunnen zijn in het onderwijs. Tegelijk zien we ook hoe belangrijk het is dat zij goed worden voorbereid op hun rol.

Daarom leiden wij onderwijsondersteuners, instructeurs en praktijkprofessionals op in pedagogisch-didactisch handelen. Niet als vervanging van een wettelijke onderwijsbevoegdheid of een PDG-traject, maar wel als stevige basis voor iedereen die leerlingen, studenten of deelnemers begeleidt, instrueert of praktijkgericht onderwijs verzorgt. 

Onze opleiding helpt deelnemers om met meer vertrouwen, structuur en bewustzijn hun rol in het onderwijs te vervullen.

Voor scholen: kijk breder naar talent

Het onderwijs heeft mensen nodig die iets te brengen hebben. Mensen met vakmanschap, ervaring en gevoel voor leerlingen of studenten.

Soms zijn dat bevoegde docenten. Soms zijn dat mensen die via een formeel traject naar een bevoegdheid of PDG kunnen doorgroeien. En soms zijn het onderwijsondersteuners, instructeurs, praktijkprofessionals of gastdocenten die vanuit hun eigen expertise een waardevolle bijdrage leveren.

De vraag is dus niet alleen: heeft iemand al de juiste papieren?

De vraag is ook: welke ervaring brengt iemand mee, welke rol past daarbij en welke pedagogisch-didactische ontwikkeling is nodig om die rol goed en verantwoord te kunnen vervullen?

Heeft uw school of organisatie mensen in huis met veel praktijkkennis, maar nog zonder stevige pedagogisch-didactische basis? Dan denken wij graag mee over een passende route.

Sinds 2014 mogen wij inmiddels meer dan 170 scholen en bedrijfsopleidingen tot onze opdrachtgevers rekenen. Vanuit die ervaring weten we hoe waardevol praktijkprofessionals, onderwijsondersteuners en instructeurs kunnen zijn wanneer zij goed worden voorbereid op hun rol in het onderwijs.